Kan Testinde Sedimantasyon (ESR) Nedir? Yüksek ve Düşük ESR Değerleri Ne Anlama Gelir?
Sedimantasyon hızı ya da kısaca ESR (Erythrocyte Sedimentation Rate), bir saat içinde kanda bulunan kırmızı kan hücrelerinin (eritrositlerin) bir tüpün dibine ne kadar hızla çöktüğünü ölçen basit bir testtir. Tek başına “spesifik” bir hastalık tanısı koydurmaz; ancak vücutta iltihap (inflamasyon) olup olmadığını, varsa şiddetini kaba hatlarıyla yansıtır. Bu nedenle enfeksiyonlardan romatizmal hastalıklara, bazı kanserlerden doku hasarına kadar pek çok durumda takip testi olarak kullanılır.
Günlük pratikte ESR, C-Reaktif Protein (CRP) ile birlikte yorumlandığında daha anlamlıdır. CRP iltihapta daha hızlı yükselip düşerken, ESR daha yavaş değişir. İkisini bir arada görmek, hem akut hem kronik süreçler hakkında fikir verir (CRP başlığımız için bkz. CRP testi).
ESR Nasıl Ölçülür? (Kısaca Westergren Yöntemi)
Laboratuvarlar genellikle Westergren yöntemini kullanır:
Antikoagülanlı tüpe alınan kan, dikey ve dereceli bir boruya aktarılır.
1 saat sonunda, eritrositlerin kaç milimetre çöktüğü okunur.
Sonuç mm/saat (mm/h) olarak raporlanır.
Çökmenin hızını etkileyen başlıca faktör, eritrositlerin birbirine yapışıp yığınlar (rouleaux) oluşturmasıdır. Kanda fibrinojen ve immün globulinler gibi iltihapta artan proteinler bu kümelenmeyi kolaylaştırır → ESR yükselir.
Normal ESR Değerleri Nedir?
Referans aralıkları yaşa ve biyolojik cinsiyete göre değişir, laboratuvardan laboratuvara küçük farklılıklar görülebilir. Yaklaşık aralıklar:
Yetişkin kadın: 0–20 mm/saat (yaşla hafif artabilir)
Yetişkin erkek: 0–15 mm/saat (yaşla hafif artabilir)
İleri yaş: Üst sınır biraz daha yüksek kabul edilebilir
Önemli: ESR, çok sayıda fizyolojik ve teknik faktörden etkilenebilir. Bu nedenle tek bir rakama takılmamak, klinik tablo ve diğer testlerle (özellikle CRP testi) birlikte değerlendirmek gerekir.
ESR Neden Yükselir? (Yüksek ESR’nin Başlıca Nedenleri)
ESR’nin yüksek çıkması, çoğu durumda vücutta iltihabi bir süreç olduğunu düşündürür; ancak “nerede ve neden” olduğunu tek başına söylemez.
1) Enfeksiyonlar
Bakteriyel enfeksiyonlarda ESR sık yükselir. Virüs ve mantar enfeksiyonlarında da artış görülebilir. CRP, enfeksiyonlar sırasında ESR’ye göre daha hızlı yükselip düştüğünden, iki test birlikte izlenir.
2) Romatizmal ve otoimmün hastalıklar
Romatoid artrit, ankilozan spondilit, polimiyalji romatika, sistemik lupus gibi hastalıklarda ESR yüksekliği sık görülür. Bu hastalıkların takibinde hastanın klinik şikâyetlerine ek olarak ESR trende bakılır (bkz. romatizma testleri).
3) Doku hasarı, nekroz ve bazı kanserler
Myokard infarktüsü (kalp krizi) sonrası dönem, doku nekrozu, bazı hematolojik kanserler (miyelom, lenfoma) ESR’yi yükseltebilir.
4) Gebelik ve fizyolojik durumlar
Gebeliğin özellikle ikinci–üçüncü trimesterinde ESR fizyolojik olarak yükselebilir. Yaşlılık ve kadın cinsiyette de ESR biraz yüksek seyredebilir.
5) Anemi ve kan özellikleri
Anemide (özellikle hemoglobin düşükse) eritrositlerin çökelmesi hızlanabilir → ESR yükselir. Tam tersi, polisitemide ESR daha düşük olabilir.
6) Diğer
Kronik böbrek hastalığı, hipotiroidi, bazı ilaçlar ve protein artışı olan durumlar ESR’yi yükseltebilir. Böbrek ekseni bağlamı gereken durumlarda ilerleme böbrek testleri ile birlikte değerlendirilir.
Düşük ESR Ne Anlama Gelir?
ESR’nin düşük olması çoğu zaman klinik açıdan önemli bir sorun belirtmez. Bazı durumlarda görülür:
Polisitemi (eritrosit sayısının yüksek oluşu)
Daha yüksek viskozite (örn. ağır hiperlipidemi)
Bazı kalıtsal eritrosit bozuklukları
Aşırı lökositoz (çok yüksek beyaz küre)
Düşük ESR tek başına tanısal değer taşımaz; klinikle birlikte anlamlıdır.
ESR ve CRP: Hangisi Daha İyi?
“Hangisi daha iyi?” yerine, ikisi birlikte daha anlamlıdır:
CRP, iltihap başladığında hızla yükselir, iltihap azaldığında hızla düşer.
ESR, daha yavaş yanıt verir; kronik ve uzun süren süreçleri yansıtma eğilimindedir.
Bazı romatizmal hastalıklarda (ör. polimiyalji romatika, dev hücreli arterit) ESR özellikle değerlidir; akutta enfeksiyon izleminde CRP daha duyarlı olabilir.
Kısacası, hekimin elinde bu iki test, iltihabın zamanlamasını ve ağırlığını birlikte okumaya yarayan tamamlayıcı araçlardır (CRP ayrıntısı için: CRP testi).
ESR’yi Etkileyen Faktörler (Yanıltıcı Yükselme/Düşme)
Yaş ve cinsiyet: Yaş ilerledikçe ESR doğal olarak yükselme eğilimindedir; kadınlarda ortalama biraz daha yüksektir.
Gebelik: Fizyolojik yükseliş olabilir.
Anemi: ESR’yi artırır.
Protein yapısı: Fibrinojen ve immün globulin artışı ESR’yi yükseltir (iltihap, miyelom vb.).
Teknik etmenler: Tüpün eğimi/çapı, bekleme süresi, sıcaklık ve örnek alma–işleme hataları sonucu etkileyebilir.
İlaçlar: Bazı ilaçlar (ör. steroidler) iltihabı baskılayıp indirekt ESR’yi düşürebilir; tam tersi etkileyen ilaçlar da vardır.
Bu nedenle beklenmedik sonuçlarda tekrar test ve klinik korelasyon önemlidir.
ESR Ne Zaman İstenir?
Uzayan ateş, halsizlik, kilo kaybı gibi genel iltihap bulguları
Romatizmal hastalık şüphesi veya takip (eklem ağrısı, sabah tutukluğu, kas ağrıları)
Enfeksiyon şüphesi (özellikle subakut/kronik seyir)
Dev hücreli arterit/polimiyalji romatika gibi tabloların izlenmesi
Bazı kanserlerde izlem ve genel durumun değerlendirilmesi
Yorumlama her zaman hekim değerlendirmesi ve diğer tetkiklerle birlikte yapılmalıdır. Romatizmal başlıkların geniş listesi için romatizma testleri etiketine göz atabilirsin.
ESR Kaç Olmalı? Hangi Düzeyde Endişelenmeli?
Tek bir “herkese uyan” eşik yoktur. Ancak çok yüksek değerler (ör. ≥ 100 mm/saat) genellikle ciddi bir altta yatan durum (aktif enfeksiyon, romatizmal alevlenme, doku nekrozu, malignite) düşündürür ve acil değerlendirme gerektirir.
Orta düzey yükselmeler (örn. 30–60 mm/saat), bağlamdan bağımsız yorumlanmamalıdır: yeni ilaç, anemi, gebelik, yaş gibi etkenler devrededir. CRP ile birlikte trendi görmek daha doğru sonuç verir (detay: CRP testi).
ESR Testine Nasıl Hazırlanmalı?
Açlık zorunlu değil; ancak aynı gün başka tetkikler planlandıysa laboratuvarın talimatına uy.
Akut enfeksiyon veya yoğun egzersiz sonrası değerler etkilenebilir; klinik bağlamı hekimine söyle.
Tek ölçüm yerine trend değerlidir: Aynı laboratuvarda, benzer koşullarda tekrarlanan testler değişimi anlamayı kolaylaştırır.
Yüksek ESR Çıktı: Ne Yapmalıyım?
Paniklemeden bağlamı düşün: Son günlerde ateş, ağrı, eklem şişliği, kilo kaybı gibi bulgular var mı?
CRP ve diğer testlerle tamamla: Kan sayımı, böbrek–karaciğer fonksiyonları, gerekirse romatizmal parametreler.
Altta yatan nedeni ara: Diş apsesi, idrar yolu enfeksiyonu, cilt enfeksiyonu gibi “sessiz” kaynaklar sık görülür.
Takip et: Hekimin önereceği tedavi sonrası ESR yavaş düşebilir; bu normaldir. CRP çoğu kez daha hızlı yanıt verecektir.
Özel durumlar: Ani görme kaybı, çene ağrısı, baş ağrısı (özellikle ileri yaşta) + çok yüksek ESR varsa dev hücreli arterit açısından acil değerlendirme gerekir.
ESR’nin Günlük Yaşamla İlişkisi: Neleri Değiştirebilirim?
ESR bir “yaşam tarzı puanı” değildir; altta yatan tıbbi süreç çözülmeden tek başına düşmez. Yine de iltihap yükünü azaltmaya yardımcı olabilecek genel öneriler:
Dengeli beslenme: Sebze, baklagil, tam tahıl, iyi yağlar (zeytinyağı, fındık, ceviz) ağırlıklı; işlenmiş şeker ve trans yağlardan uzak.
Düzenli hareket: Haftada en az 150 dk orta şiddette egzersiz + 2 gün direnç çalışması.
Uyku–stres yönetimi: Kaliteli uyku ve stres azaltma, bağışıklık dengesini destekler.
Sigara–alkol: Sınırlama/bırakma iltihap yükünü azaltmaya yardımcı olabilir.
Tetikleyiciler: Kronik diş–diş eti sorunları, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu gibi odakların tedavisi.
ESR ile Birlikte Hangi Testler İstenir?
CRP: Akut alevlenmede hızlı yanıt (içerik: CRP testi)
Tam Kan Sayımı (Hb, WBC, Plt, MCV): Anemi, enfeksiyon veya kemik iliği ipuçları
Romatizmal serolojiler: RF, anti-CCP, ANA, ENA paneli (şüpheye göre)
Biyokimya: Karaciğer/böbrek fonksiyonları; gerektiğinde böbrek testleri ile birlikte izlem
Görüntüleme: Kalıcı yüksek ESR’da odak aramak için USG, BT/MR vb. (klinik gereklilikle)
Dahili (İç) Bağlantılar
